Erida Skëndaj: Shqipëria dhe nevoja për një kuadër ligjor dhe etik për AI-në

Inteligjenca Artificiale po ndryshon mënyrën se si funksionojnë shërbimet publike dhe qeverisja në Shqipëri, por vendi përballet me sfida të mëdha për integrimin e saj pa cenuar të drejtat e qytetarëve. Erida Skëndaj, drejtoreshë ekzekutive e Komitetit Shqiptar të Helsinkit, vëren se mungesa e një kuadri ligjor, etik dhe digjital gjithëpërfshirës rrit rreziqet për humbjen e vendeve të punës, survejimin dhe diskriminimin. Ajo shpjegon se përdorimi i AI-së po përhapet shpejt në qeverisje digjitale dhe transformim institucional, por pa mbrojtje të plotë ligjore dhe etike. Në kontekstin e varfërisë dhe papunësisë, përdorimi i AI-së pa kritere mund të thellojë pabarazitë dhe të reduktojë mundësitë për punë të denjë, veçanërisht për të rinjtë dhe profesionistët në fillim të karrierës. Rreziqet kryesore përfshijnë cënimin e privatësisë, keqpërdorimin e të dhënave, sulmet kibernetike, dhe krijimin e përmbajtjeve deepfake që cenojnë lirinë e shprehjes dhe të drejtat e autorësisë. Teknologjitë e AI-së mund të përdoren gjithashtu për survejimin e qytetarëve përmes identifikimit biometrik, monitorimit të sjelljeve online dhe përndjekjes digjitale, ku shpesh targetohen grupet më të cenueshme. Skëndaj thekson se digjitalizimi i shërbimeve publike, përmes platformave si “Diella” dhe e-Albania, ka përmirësuar aksesin për disa, por ka thelluar pabarazitë për grupet më të margjinalizuara: pensionistët, gratë, minoritetet, personat me aftësi të kufizuara dhe banorët e zonave rurale. Për këtë arsye, platformat duhet të jenë miqësore për përdoruesit, shumëgjuhëshe dhe të ofrojnë kombinim shërbimesh online dhe fizike për të garantuar përfshirjen e të gjithëve. Rruga përpara, sipas saj, kërkon një kuadër ligjor dhe institucional që garanton transparencën dhe përgjegjësinë, duke shmangur abuzimin e institucioneve dhe përdorimin e paligjshëm të të dhënave personale. Skëndaj nënvizon rëndësinë e dizajnimit të shërbimeve publike në përputhje me standardet e Bashkimit Evropian, duke mbrojtur të drejtat dhe dinjitetin e qytetarëve. Në pjesën e saj personale, Skëndaj rrëfen se karrierën e ka ndërtuar duke filluar me praktikë pa pagesë në Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe Komitetin Shqiptar të Helsinkit, duke u angazhuar më pas në Kuvendin e Shqipërisë për reformën në drejtësi dhe administratën publike. Në vitin 2016 u bë drejtoreshë ekzekutive e KShH-së, duke udhëhequr një ekip të vogël por të përkushtuar, përballë sfidave të qëndrueshmërisë së fondeve, mbi-konsumimit profesional dhe pritshmërive të larta të publikut. Skëndaj thekson se lidershipi kërkon vlera njerëzore, meritokraci, durim, fleksibilitet dhe qëndresë, duke synuar ndryshim dhe zhvillim institucional pa cenuar integritetin dhe të drejtat e individit. Ajo sheh suksesin si proces të vazhdueshëm, që kërkon përgatitje, reflektim dhe adaptim ndaj sfidave të reja.