Ekonomia e katërputroshëve, si po krijohet një treg i ri rreth kafshëve shtëpiake

Ka qenë një kohë kur qeni ishte ai që të priste te porta. Familjarët i çonin tasin me ujë, ushqimin e ditës dhe ndonjë kockë që kishte mbetur nga dreka. Macja, më e pavarur, vinte e ikte sipas qejfit të saj. Kafshët kishin vendin e tyre në familje, por kujdesi ndaj tyre kufizohej kryesisht te nevojat bazike. Sot marrëdhënia ka ndryshuar. Qeni mund të ketë ushqimin e zgjedhur sipas moshës dhe nevojave të tij, orarin e shëtitjes, veterinerin, vaksinat, trajnerin dhe madje edhe një vend ku kalon ditën kur familjarët janë në punë. Macja mund të ketë ushqim të posaçëm, kontrolle rutinë, kujdes estetik dhe transportuesin e saj për vizitat te veterineri. Në disa familje, kafsha nuk është më “kafshë shtëpie”, por pjesë e familjes. Nuk është se shqiptarët kanë filluar papritur t’i duan kafshët. Ajo që ka ndryshuar është mënyra se si kjo dashuri shprehet dhe, bashkë me të, edhe ekonomia që është krijuar rreth saj. Në Shqipëri ende mungojnë të dhëna të plota për të matur madhësinë e tregut të kafshëve shtëpiake dhe shpenzimet e familjeve për to. Por zhvillimi i klinikave veterinare, dyqaneve të specializuara, shërbimeve të trajnimit, hotelerisë, kopshteve ditore dhe kujdesit për kafshët tregon se po krijohet një sektor i ri, me kërkesa dhe standarde gjithnjë e më të qarta. Në Evropë, ky proces është kthyer prej kohësh në industri. Sipas FEDIAF, 49% e familjeve evropiane kanë të paktën një kafshë shtëpiake, ndërsa tregu evropian i ushqimit për kafshët arrin 29.4 miliardë euro në vit. Shqipëria është shumë më pas për nga struktura dhe të dhënat e disponueshme, por ndryshimi i sjelljes së konsumatorëve po krijon gradualisht të njëjtën logjikë: nga nevojat bazike drejt kujdesit të specializuar. Dr. Klarisa Cupa e sheh këtë ndryshim çdo ditë në praktikën veterinare. Për të, lidhja me kafshët nisi që në fëmijëri dhe u shndërrua gradualisht në profesion. “Veterinaria më ka mësuar se kafshët nuk kanë nevojë vetëm për trajtim mjekësor, por edhe për dashuri, durim dhe përkushtim”, thotë ajo. Sipas Cupës, pronarët shqiptarë po investojnë më shumë në ushqim cilësor, vaksina, kontrolle rutinë, analiza laboratorike dhe diagnostikim të avancuar. Një pjesë e rëndësishme e këtij ndryshimi lidhet edhe me kuptimin e parandalimit: kontrolli i rregullt mund të shmangë një sëmundje të avancuar dhe kostot që ajo sjell. Megjithatë, vetë-mjekimi, përdorimi i barnave për njerëzit, ushqimi i papërshtatshëm dhe vonesat në kërkimin e ndihmës profesionale mbeten probleme të zakonshme. Hapja e klinikës veterinare “Ibro” është, për Cupën, edhe një zgjedhje sipërmarrëse në një sektor që po kërkon standarde më të larta. Investimi në teknologji dhe diagnostikim modern tregon se kujdesi për kafshët po largohet gradualisht nga modeli tradicional dhe po afrohet me një shërbim profesional të specializuar. Por ekonomia e kafshëve nuk përfundon te veterineri. Ajo shtrihet edhe te mënyra se si kafshët kalojnë ditën kur pronarët janë në punë apo udhëtojnë. Kalem Ymerali, themelues i CanFel, e ka parë këtë transformim prej më shumë se një dekade. Sipas tij, shoqëria shqiptare është ende e re në kulturën e mbajtjes së kafshëve brenda mjedisit familjar. Nga qeni i mbajtur në një zinxhir, është kaluar te një kafshë që ka nevojë për aktivitet fizik, socializim, trajnim dhe stimulim mendor. Në CanFel, dita e qenit organizohet pothuajse si një rutinë familjare: aktivitet fizik, lojë, socializim i kontrolluar, pushim dhe monitorim. Për kafshët me ankth apo probleme sjelljeje, përshtatja bëhet gradualisht. Jo çdo qen pranohet menjëherë në hoteleri apo kopsht ditor. “Shpesh refuzojmë kërkesat e momentit të fundit, pasi siguria dhe mirëqenia kërkojnë kohë dhe përgatitje”, shpjegon Ymerali. Këto shërbime kanë tashmë edhe një çmim. Hotelëria kushton rreth 2,500–3,000 lekë nata për qen, me ushqimin e siguruar nga familja, dhe 1,500–2,000 lekë për macet. Kopshti ditor me transport arrin mesatarisht 40,000 lekë në muaj. Trajnimi dhe rehabilitimi përcaktohen sipas programit dhe kohëzgjatjes. Kjo tregon se tregu po kalon nga shitja e produkteve te ofrimi i një ekosistemi të plotë shërbimesh. Por përtej konsumit që krijohet, mbetet edhe pyetja e përgjegjësisë. Për Dorina Memën, marrëdhënia me kafshët është shumë më tepër se një treg. Kujtimet e saj të fëmijërisë me kafshët e rrugës dhe humbjet që ka përjetuar e kanë bërë të shohë te kafsha një qenie që kërkon përgjegjësi njerëzore. “Të marrësh një kafshë do të thotë të hapësh një kapitull të ri libri me një personazh që do e krijosh ti”, thotë ajo. Mema vëren ndryshime të dukshme krahasuar me vitet ’90: më shumë veterinerë, dyqane të specializuara, vullnetarë dhe organizata. Ajo sheh gjithashtu një brez të ri, veçanërisht Gen Z, më të lidhur me kafshët dhe më të gatshëm të investojë për to. Por kërkon më shumë edukim që në shkollë, kontroll institucional dhe standarde për produktet dhe shërbimet që tregtohen. Në fund, ekonomia e katërputroshëve nuk është vetëm histori për një kategori të re konsumi. Ajo tregon se si ndryshon marrëdhënia e shoqërisë me kafshët dhe si një lidhje emocionale mund të krijojë një treg të tërë rreth saj. Veterineri, ushqimi, trajnimi, hoteleria, kopshti ditor, diagnostikimi dhe shërbimet e specializuara janë pjesë të një ekosistemi që në Shqipëri është ende në fazat e para. Por rritja e kërkesës po sjell edhe një standard të ri: kafsha nuk shihet më vetëm si një kafshë që duhet ushqyer, por si një pjesëtar i familjes, me nevoja shëndetësore, fizike dhe emocionale. Dhe pikërisht aty nis përgjegjësia. Sepse përpara se të jetë klient, konsumator apo pjesë e një tregu në rritje, është një kafshë. Të duash një kafshë është fillimi; të kujdesesh për të çdo ditë është ajo që e kthen dashurinë në përgjegjësi.