Stigma po thyhet. Tani pyetja është: sa larg mund të shkojnë startup-et e grave shqiptare?

Nga grantet te tregjet globale, si po ndryshon sipërmarrja e grave në Shqipëri Gratë po fitojnë gjithnjë e më shumë hapësirë në ekosistemin e startup-eve në Shqipëri dhe prania e tyre po shtrihet përtej sektorëve tradicionalë. Inteligjenca Artificiale, software-i, fintech-u, teknologjitë e gjelbra, tregtia elektronike dhe edukimi janë disa prej fushave ku gratë po ndërtojnë kompani dhe produkte të reja. Por prova e vërtetë e këtij ndryshimi nuk është vetëm numri i grave që themelojnë një startup. Pyetja më e rëndësishme është se sa prej këtyre kompanive arrijnë të mbijetojnë, të rriten, të tërheqin kapital privat dhe të dalin përtej tregut shqiptar. Një prani që po rritet më shpejt se perceptimi Debati për gratë në sipërmarrje shpesh nis me statistikat. Gjatë shpalljes së fituesve të skemës Grant 2026, u komunikua se 34.3% e startup-eve të financuara në Shqipëri janë themeluar nga gra, krahasuar me një mesatare evropiane prej 16%. Por listat e fituesve të skemave publike ndër vite japin një tjetër dimension të kësaj pranie. Në vitin 2025, nga 83 startup-et fituese, 35 kishin një grua si aplikante, ose rreth 42.2% të totalit. Për Grant 2026, numri i fituesve arriti në 163 startup-e. Në komunikimin publik u deklarua se 34.3% e startup-eve të financuara janë themeluar nga gra. Nëse kjo përqindje përdoret vetëm si tregues orientues mbi totalin e fituesve, do të rezultonin rreth 56 startup-e. Megjithatë, kjo nuk duhet interpretuar si një numër zyrtar i startup-eve të themeluara nga gra. Për një shifër të tillë nevojitet ndarja zyrtare e listës së fituesve sipas gjinisë. Ajo që tregon qartë tendenca është se gratë nuk janë më një prani periferike në ekosistem. Numri i tyre është mjaftueshëm i madh për të ngritur një pyetje tjetër: çfarë ndodh pasi merret granti? Ku po ndërtojnë gratë? Lista e projekteve të mbështetura tregon gjithashtu se sipërmarrja e grave po largohet nga ideja tradicionale se gratë priren të përqendrohen kryesisht në sektorë të caktuar. Aplikantet gra shfaqen në IT dhe software, mjedis dhe energji, edukim, Inteligjencë Artificiale, tregti elektronike, mallra e shërbime konsumatore dhe agrikulturë. Kjo është e rëndësishme jo vetëm për përfaqësimin, por edhe për natyrën e ekonomisë që po ndërtohet. Kur gratë hyjnë në sektorë me intensitet të lartë teknologjik dhe potencial eksporti, roli i tyre në ekosistem ndryshon: nga pjesëmarrëse në programe mbështetëse, në krijuese të produkteve dhe shërbimeve që mund të konkurrojnë në tregje më të mëdha. Anisa Berisha dhe qeverisja e AI-së si një treg i ri Historia e Anisa Berishës dhe ComplyOn AI është një shembull i kësaj zhvendosjeje. Startup-i lindi nga një ndryshim i rëndësishëm në debatin global për Inteligjencën Artificiale. Pyetja nuk është më vetëm çfarë mund të bëjë AI-ja, por si mund të zhvillohet dhe përdoret në mënyrë të sigurt, të përgjegjshme dhe në përputhje me kuadrin ligjor. Pjesëmarrja e Berishës në një dialog ndërkombëtar të Kombeve të Bashkuara në Zvicër mbi qeverisjen e AI-së e bëri më të dukshme një boshllëk: Ballkani Perëndimor ishte pothuajse i papërfaqësuar në këto diskutime. Me hyrjen në fuqi të Aktit Evropian për Inteligjencën Artificiale, ajo identifikoi nevojën për ekspertizë lokale në AI Governance, AI Risk Management dhe AI Compliance. Kështu u krijua ComplyOn AI, një prej kompanive të pakta në rajon që fokusohet ekskluzivisht në këtë fushë. “Në fund, tregu nuk bindet nga stereotipet, por nga vlera dhe ndikimi që arrin të krijosh.” Brenda pesë-gjashtë muajve, sipas Berishës, kompania ka ndërtuar partneritete ndërkombëtare, është përfshirë në iniciativa globale, ka fituar projekte me institucione publike dhe organizata ndërkombëtare dhe ka nisur të pozicionohet si një pikë reference për qeverisjen e AI-së në Ballkanin Perëndimor. Rasti tregon se gratë nuk janë thjesht pjesë e rritjes numerike të ekosistemit. Ato po hyjnë edhe në kategori të reja shërbimesh, në kryqëzimin mes teknologjisë, ligjit dhe menaxhimit të riskut. Nga ideja te sistemi: mësimi i Aneida Bajraktarit Nëse historia e Anisa Berishës tregon ku mund të shfaqet një mundësi e re, përvoja e Aneida Bajraktarit e zhvendos vëmendjen te mënyra se si ndërtohet një kompani që mund të rritet. Si sipërmarrëse dhe mentore, ajo e përmbledh qasjen e saj në tri parime: ndërtimin e hershëm të sistemeve dhe proceseve, daljen sa më shpejt në treg me një produkt të thjeshtë dhe mendimin për një treg më të madh se Shqipëria që në fazat e para. “Një biznes nuk mund të rritet nëse gjithçka varet nga një person i vetëm.” Kjo prek një nga dobësitë më të zakonshme të startup-eve të reja: themeluesi përpiqet të jetë njëkohësisht shitës, menaxher produkti, ekspert teknik dhe pikë kryesore e vendimmarrjes. Pa procese, delegim dhe matje të performancës, edhe një ide e mirë mbetet e kufizuar nga koha dhe energjia e themeluesit. Bajraktari thekson gjithashtu rëndësinë e testimit të hershëm. Startup-et humbin shpesh kohë duke shtuar funksione që supozojnë se përdoruesit i dëshirojnë. Por vetëm kontakti me tregun tregon se çfarë krijon realisht vlerë. E njëjta logjikë vlen për ndërkombëtarizimin. Produkti, modeli i çmimit, gjuha, teknologjia dhe proceset duhet të konceptohen që në fillim në mënyrë që të mund të përsëriten dhe përshtaten në tregje të tjera. Përfaqësim nuk do të thotë financim Gratë sipërmarrëse në Shqipëri janë më të dukshme se më parë në ekosistemin e startup-eve. Por prania e tyre nuk mund të matet vetëm me numrin e projekteve që marrin grant. Pesha reale e sipërmarrjes së grave shihet më qartë kur pyetja zhvendoset nga përfaqësimi te kapitali dhe shkallëzimi. Në Evropë, kompanitë me të paktën një grua themeluese morën rreth 13% të kapitalit venture në vitin 2025, sipas Female Innovation Index 2026. Në deep tech, gratë përbënin vetëm 14% të themeluesve, ndërsa startup-et e drejtuara prej tyre morën 11.4% të financimit total të sektorit, sipas një analize të rrjetit WomenINvestEU, bazuar në studime të EIT dhe EIB. Këto shifra ofrojnë një pasqyrë të rëndësishme edhe për Shqipërinë. Grantet publike mund të kenë ndihmuar në rritjen e dukshmërisë dhe numrit të grave sipërmarrëse, por sfida e radhës është kalimi nga aksesi në grant te aftësia për të financuar rritjen. Kjo do të thotë të maten rezultatet përtej numrit të projekteve të fituara: sa kompani kalojnë nga prototipi te klientët e parë, sa arrijnë të ardhura të përsëritshme, sa sigurojnë raunde të mëtejshme financimi privat dhe sa arrijnë të hyjnë në rrjete ndërkombëtare, akseleratorë, partneritete teknologjike dhe tregje të huaja. Në fund, pesha e grave në startup-et shqiptare do të përcaktohet nga aftësia për të ndërtuar kompani të shkallëzueshme, jo vetëm nga aftësia për të siguruar mbështetje fillestare. Çfarë duhet të ndryshojë? Hapi i parë është që mbështetja publike të mos përfundojë me dhënien e grantit. Programet më efektive do të ishin ato që e përdorin grantin si një urë drejt tregut: përmes lidhjes me klientët e parë, prokurimit publik inovativ, mentorëve me përvojë sektoriale, investitorëve të specializuar dhe partnerëve ndërkombëtarë. Një tregues më domethënës nuk është vetëm “sa gra fituan grant”, por “sa prej kompanive të tyre rritën të ardhurat, punësimin dhe eksportet 12–24 muaj pas mbështetjes fillestare”. Së dyti, politikat për gratë sipërmarrëse duhet të adresojnë pengesat reale pa ulur standardin e investimit. Gjinia nuk duhet të zëvendësojë kriteret bazë të një startup-i: një problem real, një produkt që tregu e kërkon, një mundësi të qartë rritjeje dhe një ekip që mund ta realizojë. Roli i politikës publike është të sigurojë që gratë të kenë akses real te kapitali, rrjetet dhe koha e nevojshme për të konkurruar mbi këto kritere. Kjo përfshin edhe masa që e bëjnë më të mundur ndërthurjen e sipërmarrjes me jetën familjare, si mbështetja për kujdesin ndaj fëmijëve, fleksibiliteti në programet e financimit dhe kohëzgjatje më të përshtatshme të projekteve. Nga më shumë startup-e te më shumë histori suksesi Të dhënat e viteve të fundit sugjerojnë se Shqipëria nuk ka mungesë grash që duan të ndërtojnë kompani. Përkundrazi, baza e sipërmarrjeve të reja po zgjerohet dhe gratë po hyjnë në sektorë me intensitet të lartë teknologjik dhe potencial ndërkombëtar. Sfida e radhës është që kjo prani të mos mbetet e përqendruar në fazat e hershme dhe te grantet publike. Ajo duhet të kthehet në një valë kompanish të shkallëzueshme, që konkurrojnë fillimisht në rajon dhe më pas në tregjet globale. Mesazhi i Berishës është se nuk duhet pritur momenti kur “gjithçka është gati”. Besueshmëria ndërtohet përmes ekspertizës, rezultateve të matshme dhe partneriteteve strategjike. Mesazhi i Bajraktarit është po aq praktik: një biznes nuk duhet të varet nga themeluesja e tij; tregu duhet testuar herët, modeli i të ardhurave duhet provuar shpejt dhe kompania duhet menduar për shkallëzim që në fillim. Të dyja perspektivat çojnë te e njëjta pikë: faza e ardhshme e sipërmarrjes së grave në Shqipëri nuk duhet të matet vetëm me më shumë gra që themelojnë startup-e, por me më shumë kompani të drejtuara prej tyre që arrijnë rritje të qëndrueshme, tërheqin investime private dhe dalin në tregjet ndërkombëtare. Në fund, barazia nuk matet vetëm me numrin e grave që hapin një startup. Matet me kushtet që u mundësojnë ta kthejnë një ide në një kompani të qëndrueshme, të shkallëzueshme dhe me ndikim.